Hendrik Opdebeeck

Hoogleraar Filosofie en Economie

'Waarom gaan we de klimaatverandering niet even daadkrachtig te lijf als de coronacrisis?

Waarom gaan we de klimaatverandering niet even daadkrachtig te lijf als de coronacrisis?

(opiniestuk verschenen op https://trends.knack.be/economie/waarom-gaan-we-de-klimaatverandering-niet-even-daadkrachtig-te-lijf-als-de-coronacrisis/article-opinion-1582969.html )

Met velen stel ik me de vraag hoe het toch komt dat we de coronacrisis zo daadkrachtig te lijf gaan, terwijl dit voor de klimaatcrisis een utopie bleek. Waarom hangen we nu aan de lippen van Marc Van Ranst en konden velen op den duur de ogen van Greta Thunberg  niet meer zien? Wanneer de natuur uithaalt met een pandemie schiet iedereen in gang. Een sinds lang dreigende klimaatverandering blijft stranden op weinig burgerzin en flauwe politieke wil. Hoe leg je uit dat de solidariteit die met de klimaatmarsen ook zo massaal bleek te ontstaan, opdroogde? Is het alleen omdat de dodelijke gevolgen van de klimaatcrisis uiteindelijk meestal nog ver van ons bed liggen of te ver in de toekomst? De ogenblikkelijke coronadreiging van afschuwelijk ziek zijn of zelfs sterven bij de mens werkt vandaag als een enorme drive om solidariteit op te wekken. Deze onmiddellijke dreiging van het klimaat is er (nog) niet voor de meeste mensen onder ons. Belangrijk om weten is dat solidariteit betrokkenheid inhoudt ten aanzien van hen die in dezelfde omstandigheden verkeren. Denk aan solidariteit onder arbeiders of geneesheren. Zo is het nu ook zwaar getroffen Duitsland vandaag wel solidair met Italië op humanitair en financieel vlak, wat ten aanzien van Griekenland bij een vorige crisis onmogelijk bleek. Op klimaatvlak zitten we met zijn allen (nog) niet in dezelfde situatie zoals met het coronavirus. We voorzien wel dat al onze kleinkinderen in dezelfde klimaatboot zullen terecht komen. Dan kunnen zich gelijkaardige scenario’s als vandaag afspelen.

Welke andere drive naast solidariteit missen we dan bij de aanpak van de klimaatverandering voor het te laat is? Solidariteit beantwoordt aan de spontane rationele logica zelf: zorg voor de andere en zo zorg je ook voor jezelf.  Wie zou het in zijn hoofd halen om onze crisismanagers hierin tegen te spreken?  Het gezond boerenverstand dat vereist was tijdens het voorbije klimaatcrisisjaar had echter blijkbaar niet genoeg aan rationele wetenschappelijke klimaatfeiten alleen. Greta Thunbergs verwijzingen naar de klimaatwetenschappers begonnen zelfs als holle retoriek te klinken. Solidariteit heeft genoeg aan rationaliteit. De drive die echter nodig is wil je het klimaat redden, vereist meer dan gewoon rationaliteit. Nog uiterst zeldzaam wordt het klassieke onderscheid gemaakt tussen rationaliteit en redelijkheid. Redelijkheid houdt echter naast de vereiste van rationaliteit ook de noodzaak van empathie in. Empathie voor je kleinkinderen die later het slachtoffer van het klimaat zijn of voor mensen in het Zuiden die dit nu al zijn, kan leiden tot daadwerkelijk mededogen. Het lastige bij redelijkheid is echter dat het maar vanuit individuele kleine voorbeelden het maatschappelijk weefsel doordringt en daarenboven slechts langzaam werkt. Empathie, mededogen of zeg maar mildheid voor onze planeet en de klimaatslachtoffers ver weg of in de toekomst, is dus van een heel andere orde dan de spectaculaire solidariteit die nu rondom ons heerst. Gezien er hierbij meer dan louter rationaliteit van doen is, volstaan onze hersenen niet. Dan blijf je vliegen wanneer je ooit weer op reis mag. Het is (was) nu eenmaal goedkoper. Mildheid ten aanzien van de planeet en klimaatslachtoffers vereist naast onze hersenen ook minstens evenzeer wat filosofen zoals Arthur Schopenhauer en Luc Ferry ‘het hart’ durven noemen. Toen Descartes het rationalisme doorduwde, stelde Blaise Pascal al: “Le coeur a ses raisons que la raison ne connaît point.” Zoals rationele cijfers van het aantal besmettingen de drive van onze onderlinge solidariteit betekenen, kunnen de glans in de ogen van onze kleinkinderen of de verrassing van de lente elk jaar, het hart uitmaken van onze mildheid ten aanzien van onze planeet. Mijn rationele spontaniteit om zoveel mogelijk de aarde uit te baten (buiten) wordt bevraagd.

Merkwaardig hoe mildheid daarenboven ook de ultieme factor is wanneer solidariteit te kort schiet bij het aanpakken van nevenproblemen die tijdens deze crisis meer dan ooit naar boven komen. Denk aan eenzame mensen, kansarmen en financieel getroffenen. Het falen van de onzichtbare hand van de markt zal meer dan ooit burgers en overheid vereisen die elkaar de hand reiken. Het risico bestaat dat eens alles achter de rug is, zowel deze concrete mensen als onze planeet zullen blijven snakken naar een humanisme waar naast solidariteit ook mildheid gecultiveerd wordt. Zowel een Paus Franciscus als een atheïst als Harari roepen op tot zo’n nieuw humanisme. Misschien zullen we maar opnieuw economisch en politiek  hoopvol kunnen worden wanneer ook hier rationaliteit tot meer redelijkheid uitgroeit. Ons milderen in deze tijd kan ons hierin verder trainen.

Hendrik Opdebeeck is hoogleraar filosofie en economie (Universiteit Antwerpen) en titularis van de Trends Leerstoel Economie van de Hoop