How to make politics...bigger, better and simpler

Datum: 3 februari 2017

Locatie: Stadscampus - Promotiezaal Grauwzusters - Lange St-Annastraat 7 - 2000 Antwerpen (route: UAntwerpen, Stadscampus)

Tijdstip: 15 uur

Organisatie / co-organisatie: Faculteit Sociale Wetenschappen

Promovendus: Lieuwe Kalkhoven

Promotor: Prof. dr. Christ'l De Landtsheer

Korte beschrijving: Doctoraatsverdediging Lieuwe Kalkhoven - Faculteit Sociale Wetenschappen



Abstract

Lieuwe Kalkhoven gaat in z'n doctoraal proefschrift op zoek naar verschillen in politieke retoriek bij politieke partijen in Vlaanderen en Nederland, en in het bijzonder naar populistisch taalgebruik.

Woorden zijn niet onschuldig; de manier waarop we gebruik maken van woorden en taal bepaalt hoe we de wereld om ons heen waarnemen, hoe we er betekenis aan geven, en markeert machtsverhoudingen tussen mensen en tussen samenlevingen. De (strategische) manier waarop woorden, of taal in het algemeen, gebruikt wordt met als doel om een ander te overtuigen, staat bekend als retoriek. De retoriek in politieke taal (politieke retoriek) is het centrale thema van dit proefschrift. Het doel van deze dissertatie is het gebruik van verschillende retorische variabelen in politieke taal te onderzoeken. Hierbij wordt door middel van beschrijvende analyse beoogd de kenmerken van (bepaalde) retorische taal te duiden, en door middel van comparatief onderzoek de verschillen in retorische taal tussen politieke partijen aan te geven, in de politieke contexten van Nederland en Vlaanderen (België). Speciale interesse gaat uit naar (verschillen in) politieke ideologie, leiderschap en de 'rol' die een politieke partij heeft in het parlement. Daarnaast worden de effecten van veranderende omstandigheden (bijvoorbeeld binnen en buiten crisissituaties) op de retoriek gemeten. De tweede doelstelling is om politieke retoriek te koppelen aan de specifieke taal van populisme en de populistische leiders in Nederland en Vlaanderen.

In dit onderzoek komen hoofdzakelijk drie retorische variabelen aan bod. We meten (1) het gebruik van het stijlmiddel metafoor, waarbij twee domeinen van verschillende betekenis verbonden worden om taal meer divers en kleurrijk te maken, (2) het gebruik van het stijlfiguur hyperbool, waarbij bepaalde elementen in woord of tekst geïntensiveerd worden om een grotere retorische impact te creëren, en (3) de mate van integratieve complexiteit, wat wijst op de mate van cognitieve vereenvoudiging in argumentatie en redenering. Aangezien retorische stijlfiguren een strategisch persuasief doel kunnen dienen, kan worden verwacht dat hoe, wanneer en in welke mate retorische variabelen gebruikt worden in politieke taal, afhankelijk is van bepaalde 'voorwaarden'. De kracht van figuurlijke taal is dat eerder de emotie dan de ratio aangesproken wordt en het (soms reeds bestaande) emoties kan aanwakkeren of opwekken. Retorisch taalgebruik wordt zodoende gebruikt om bijvoorbeeld de toehoorder op het gemak of gerust te stellen, maar even makkelijk wordt het tegenovergestelde gedaan en worden juist sterke negatieve gevoelens (zoals angst, woede of paniek) uitgelokt. Afhankelijk van het (gepercipieerde) niveau van sociale instabiliteit kunnen politieke partijen dus profiteren van het gebruik van metaforische, hyperbolische en simplistische taal als onderdeel van hun politieke communicatieve strategie.
In een reeks van empirische studies worden drie belangrijke conclusies getrokken. Ten eerste hangen de verschillen in retoriek voor een groot deel af van kenmerken die (op een bepaald moment) kunnen worden toegeschreven aan een partij. Partijen ‘gedragen’ zich bijvoorbeeld naar de ‘rol' (zoals die van oppositie) die ze (zouden moeten) hebben in het parlement. Ten tweede lijken 'ideologische verschillen' een bepalende factor voor verschillen in communicatiestijl te zijn. En ten derde hanteren bepaalde partijen een zeker permanent hoog retorisch niveau, waarmee zij zich onderscheiden van de doorsnee politieke partij. Op basis van de drie belangrijkste variabelen die zijn opgenomen in dit proefschrift – metafoor, hyperbool en integratieve complexiteit – zien we dat de meest afwijkende retoriek voortdurend toegeschreven kan worden aan dezelfde
politieke partijen: de Partij voor de Vrijheid (PVV) in Nederland, evenals Libertair, Direct, Democratisch (LDD) en Vlaams Belang (VB) in Vlaanderen. Deze partijen, die gewoonlijk worden aangeduid als populistische en/of radicale rechtse partijen, zijn daarom interessante casussen voor grondiger retorisch onderzoek.

In de huidige tijden van economische en culturele crisis, waarin veel mensen politiek gedesoriënteerd en vervreemd zijn, zich zorgen maken om economische en culturele dreigingen, kan het een zeer aanlokkelijke strategie zijn om de politiek bigger, better and simpler te laten lijken. De retoriek van deze partijen anticipeert op de populistische moralistische ideologie van een politiek 'door en voor de gewone man', dus populistische taal behoort simplistisch, recht door zee, en 'antipolitiek' te zijn. Het krachtige emotionele figuurlijk discours, de veelheid aan retorische overdrijvingen, het simplisme, de afwezigheid van twijfel en nuance, en het ontbreken van het aanbieden van mogelijke oplossingen, zijn allemaal sterk verbonden met de radicale retorische stijl die vaak wordt toegeschreven aan de succesvolle, maar vaak ook bekritiseerde, populistische partijen.



Contact e-mail: l;d;kalkhoven@gmail.com

Link: https://www.uantwerpen.be/en/rg/political-communication/