Sternen-Freundschaft. Raakt het wijsgerige denken van Friedrich Nietzsche het christendom?

Date: 23 May 2017

Venue: Universiteit Antwerpen - Barokzaal Grauwzusters - Lange Sint-Annastraat 7 - 2000 Antwerpen (route: UAntwerpen, Stadscampus)

Time: 2:00 PM - 4:30 PM

PhD candidate: Wim Verbeeck

Principal investigator: Prof. dr. Luc Braeckmans

Short description: Doctoraatsverdediging Wim Verbeeck - Faculteit Letteren en Wijsbegeerte



Abstract

Dat Friedrich Nietzsche doorgaat als het icoon van het atheïsme, is genoegzaam bekend. Toch stelt deze thesis een zogenaamde Sternen-Freundschaft[1] met een doordachte visie op het christendom voor. De term, “Sternen-Freundschaft” is eveneens de titel van aforisme 279 van de FW (KSA 3,523). Nietzsche roept het beeld op van een haven waarin verschillende bootjes zijn aangemeerd. Een toevallige voorbijganger krijgt onmiddellijk de indruk dat deze bootjes bij mekaar horen. Het is nooit anders geweest. Toch is het best mogelijk dat de boten nog maar pas naast mekaar zijn gelegd of dat ze de dag daarna uitvaren om mekaar nooit meer tegen te komen. Dat is wat er volgens Nietzsche is gebeurd in de relatie die hij had met een niet bij naam genoemde vriend. Jarenlang waren ze goede vrienden maar nu is de tijd van het afscheid aangebroken. De breuk is onherroepelijk en definitief. Ze zullen mekaar nooit meer tegenkomen, zo klinkt het.

In de literatuur wordt dit aforisme in verband gebracht met de relatie van Nietzsche met Wagner. Nietzsche zag in de componist een vervangende vaderfiguur. Wagner hoopte dat de jonge filologie-professor de intellectuele basis voor zijn muzikaal project kon leveren. De relatie tussen Wagner en Nietzsche bloedt dood en beiden zullen mekaar in oktober 1876 te Sorrento een laatste keer ontmoeten. Er is echter een probleem voor wat deze interpretatie betreft. Ten eerste wordt Wagner noch in aforisme 279, noch in de omringende aforismen vernoemd. Daarenboven kadert de tekst in een betoog over religie. Het is mijn stelling dat aforisme 279 van de FW handelt over de sterrenvriendschap tussen Nietzsche en de religie. Nietzsche kende een religieuze opvoeding. Zijn vader was een predikant en zijn moeder erg gelovig. Teksten van de jeugdige Nietzsche getuigen eveneens van een sterke devotie ten opzichte van God. Stap voor stap vervreemdt Nietzsche van God. Hij wordt atheïst en zal dit blijven tot zijn laatste adem.

Desondanks ontwikkelt er zich in zijn denken een tegenverhaal. Dit tegenverhaal overstijgt de persoon van Friedrich Nietzsche. Het is mijn stelling dat genoemd aforisme inzake de sterrenvriendschap dit voorziet. De tekst stelt dat de breuk tussen beide vrienden wel eens een onderdeel zou kunnen zijn van een traject dat buiten de levensduur van beiden toch een hereniging kent. Om die hereniging te thematiseren maak ik gebruik van een mechanisme dat ik ontleen van Jonathan Sacks. Rabbi Sacks duidt de mimetische begeerte aan als het mechanisme van de broedertwist die aan de basis van het religieuze conflict ligt. Het verhaal van de broers Esau en Jacob thematiseert niet alleen deze broedertwist maar biedt ook een tegenverhaal aan dat de broedertwist kan overstijgen. Eenvoudigweg komt het erop neer dat beide broers, Esau en Jacob deelachtig zijn aan een specifiek perspectief waarin hun leven ontluikt. Dit geldt ook voor wat de sterrenvriendschap tussen de gelovige en de filosofie van Nietzsche betreft. Atheïsme en godsgeloof vormen beiden perspectieven waarin mensen bestaan. Als een gelovige een aspect in het leven met het woord God benoemt, dan is dit volgens het denken van Nietzsche enkel gerechtvaardigd indien datgene wat met het woord God benoemd wordt, zich in het moment telkens weer opnieuw als esthetisch fenomeen toont en dit in een relatie van het zichzelf ontwikkelende subject met datgene wat met God wordt omschreven.

[1] Aforisme 279 van de FW (KSA 3,523), in vertaling: “Sterrenvriendschap” (Nietzsche, 2011:165).

Wim Verbeeck: Facebook



Contact email: wim.verbeeck@olviboom.be

Url: https://www.uantwerpen.be/nl/faculteiten/faculteit-letteren-en-wijsbegeerte/