Rembrandt was meester-twijfelaar tijdens het schilderen

Datum: 23 september 2013

Inleiding: Dat Rembrandt een twijfelend genie was, vermoedden kunsthistorici al langer. Met moderne scanapparatuur leveren onderzoekers van het Rijksmuseum Amsterdam, de TUDelft en de Universiteit Antwerpen nu het bewijs.

StaalmeestersDe Staalmeesters (1662), een groepsportret van een Amsterdamse gilde, geldt als een van de topwerken van Rembrandt van Rijn. Hij schilderde het werk op latere leeftijd. Vooral voor de uitzonderlijke compositie wordt het werk geprezen.

“Kenners gaan er al veel langer van uit dat Rembrandt soms erg twijfelde over de compositie van zijn werken”, vertelt prof. Koen Janssens (UAntwerpen). “Dat hij in De Staalmeesters gesleuteld had aan de positie van de figuren was al duidelijk geworden via röntgenbeelden. Maar met onze recent ontwikkelde röntgenfluorescentiescanner konden we nu haarfijn aantonen dat de schilder effectief een twijfelend genie was.”

Het Nederlands-Belgische onderzoek brengt, met een analyse van de verschillende verflagen, het overduidelijke bewijs dat Rembrandt alle personages van plaats verwisseld heeft, dat hun hoeden en poses werden aangepast en zo verder. Janssens: “De knecht Frans Bel, het personage zonder hoed achteraan, staat eigenlijk drie keer op het doek. Tweemaal op een ‘uitprobeerpositie’, om dan uiteindelijk een definitieve plaats te krijgen.”

Rembrandt maakte niet zomaar snelle schetsen tijdens het uitproberen, hij werkte de personages uit tot en met de glans in hun ogen. Mogelijk presenteerde hij het werk dan aan zijn opdrachtgevers, om vervolgens met hun feedback aan een nieuwe compositie te werken.

Prof. Koen Janssens geeft maandag 23 september de openingsvoordracht op de prestigieuze conferentie Technart 2013 in het Rijksmuseum in Amsterdam. Janssens legt er uit hoe hij schilderijen onderzoekt met de MA-XRF-scanner, die hij samen met Joris Dik (TU Delft) ontwikkelde. Onder meer zijn analyse van De Staalmeesters wordt op de conferentie uit de doeken gedaan.