Scanner lost mysterie De Schreeuw op

Datum: 25 augustus 2016

Inleiding: Wetenschappers van UAntwerpen hielpen mee een mysterie de wereld uit. "De witte vlekken op De Schreeuw van Munch zijn geen vogelpoep."

De mysterieuze vlekken op De Schreeuw van Edvard Munch zijn uitwerpselen van vogels: veel Noren zijn al jaren die mening toegedaan. Samen met Noorse en Duitse collega’s konden wetenschappers van de Universiteit Antwerpen nu, met de hulp van hun hoogtechnologische scanner, deze legende de wereld uit helpen. Allicht gaat het om … kaarsvet.

De voorbije jaren mochten wetenschappers van de onderzoeksgroep AXES al heel wat meesterwerken van nabij bestuderen. Zo namen ze onder meer werken van Goya, Rembrandt, Rubens en van Gogh onder de loep met hun mobiele X-stralenfluorescentiescanner. Dat leidde al tot heel wat verrassende nieuwe inzichten.

Op vraag van het Nasjonalmuseet in het Noorse Oslo concentreerden Geert Van der Snickt, Koen Janssens, Frederik Vanmeert en Stijn Legrand zich de voorbije maanden op De Schreeuw. Edvard Munch maakte eind negentiende eeuw vier versies van zijn beroemde werk, maar de versie in Oslo is de oudste en ook de bijzonderste. Enkele witte vlekken springen meteen in het oog.

Een nieuwe laag
“Veel Noren zijn ervan overtuigd dat die vlekken uitwerpselen van een duif of een meeuw zijn”, vertelt Van der Snickt. “Van Munch is bekend dat hij vaak buiten schilderde en dat hij zijn werken graag bloot stelde aan de krachten van de natuur. Het schilderij verhuisde vanuit Munchs atelier rechtstreeks naar het museum, en de vlekjes zijn er altijd geweest. Gesteund door die argumenten ontstond de overtuiging dat voorbijvliegende vogels letterlijk een nieuwe laag toevoegden aan het meesterwerk.”

Prof. Tine Frøysaker (Universiteit Oslo) hechtte minder geloof aan dat verhaal. De witte vlekken lijken onder de microscoop niet op vogelexcrementen, en bovendien beschadigen uitwerpselen na verloop van tijd het oppervlak, wat bij De Schreeuw niet het geval is. “Het lijkt logischer dat de spetters per ongeluk op het doek belandden nadat iemand wat witte verf of krijt had gemorst in Munchs atelier.”

Een druipende kaars
Frøysaker nodigde recent haar Antwerpse collega’s uit naar Oslo. Van der Snickt: “Met onze zelfontwikkelde  X-stralenfluorescentiescanner (MA-XRF) hebben we de verf en de technieken die Munch gebruikte, onderzocht. De herkomst van de witte spetters achterhalen was niet de prioriteit, maar die kans konden we natuurlijk niet laten liggen.”

Al snel werd duidelijk dat de druppels geen sporen van verf of calcium bevatten. De onderzoekers namen vervolgens een microstaal van de witte vlekken. Dat werd geanalyseerd in de synchrotron in het Duitse Hamburg. Met de hulp van die deeltjesversneller konden de chemici de ware herkomst achterhalen.

“Ik herkende meteen de waskristallen”, zegt doctoraatsstudent Frederik Vanmeert. “Bijenwas werd vroeger vaak gebruikt om schilferende verf op schilderijen te stabiliseren. In het geval van De Schreeuw gaat het allicht om druppeltjes gesmolten was die in Munchs atelier van een kaars naar beneden vielen.”

De Schreeuw AxesDe Schreeuw detail Axes

De Schreeuw onder de scanner Geert Van der Snickt

V.l.n.r.: De Schreeuw witte druppels, De Schreeuw detail witte druppel, De Schreeuw onder de scanner, De Schreeuw en wetenschapper Geert Van der Snickt



Url: https://www.uantwerpen.be/en/rg/axes/chair-for-the-arts/the-scream-by-e--mun/