Chemici scannen buitenpanelen Lam Gods

Datum: 22 juni 2014

Inleiding: Het wereldberoemde schilderij van het Lam Gods wordt momenteel gerestaureerd. Ook UAntwerpen draagt haar steentje bij: onderzoekers van het Departement Chemie bestudeerden enkele buitenpanelen met hun MA-XRF-scanner.

Ter ondersteuning van de restauratieactiviteiten van de panelen ‘Joos Vijd’ en ‘Elisabeth Borluut’ werden deze onderzocht met een nieuwe beeldvormende methode genaamd MA-XRF (Macroscopische X-straal fluorescentie) ontwikkeld door de Universiteit Antwerpen (prof. dr. Koen Janssens). Hierbij wordt een fijne bundel röntgenstraling gebruikt waarmee het paneel op volledig niet-destructieve wijze wordt gescand.

Tijdens dit proces gaan de chemische elementen in de bestraalde verf hun eigen X-straling uitzenden; door deze straling op te tekenen met gevoelige detectoren is het mogelijk om de verdeling van bepaalde chemische elementen zoals ijzer, lood, koper en kwik over de panelen zichtbaar te maken. Deze beelden laten toe om overschilderde voorstellingen of schade aan de onderliggende verflagen duidelijker in beeld te brengen dan met traditionele X-straal radiografie. Reeds vele beroemde schilderijen (bv. van Rembrandt, Rubens, Van Gogh,...) werden reeds met MA-XRF onderzocht in de laatste vijf jaar.

In het Elisabeth Borluut paneel (fig. 1) kon de waarneming van de restauratoren van het KIK op objectieve wijze worden bevestigd en onderbouwd dat de originele ‘Van Eyck’ versie van het rode kleed thans overschilderd is met een verwant ogende, maar chemische verschillende, tweede verflaag. Analyse van microscopische verfmonsters door dr. Jana Sanyova heeft aangetoond dat de overschildering bestaat onder andere uit een mengsel van een rode lak en het blauwe, koperhoudend pigment azuriet. Dit laatste werd met de rode, deels transparente verf gemengd om de kleur ervan te verdonkeren. Uit de verdeling van koper in plaatsen waar een klein deel van de bovenste verflaag bij wijze van proef werd verwijderd, werd bevestigd dat in de originele rode laag zich geen azuriet bevindt. Verder blijkt hieruit zonder enige twijfel dat nagenoeg het hele rode kleed van Elisabeth Borluut overschilderd werd.

Fig. 1: Paneel Elisabeth Borluut 

In een tweede paneel Joos Vijd (Fig. 2) zijn het vooral de ijzer- en kwikbeelden die informatief zijn. In de mantel van Vijd zijn op een aantal plaatsen overschilderde lacunes in de rode verflaag te zien. Deze laag bevat het pigment vermiljoenrood (kwiksulfide). Uit de ijzerverdeling blijkt dat deze lacunes ergens in het verleden werden opgevuld met ijzerrijk materiaal en daarna overschilderd met een tweede (en soms een derde) vermiljoenrode verflaag. Aldus kon opnieuw de waarneming van de restaurateurs worden bevestigd dat ook de originele rode mantel in het ‘Joos Vijd’ paneel in belangrijke mate overschilderd werd gedurende een latere periode.

Fig. 2: Paneel Joos Vijd

Op deze wijze hebben resultaten van het MA-XRF onderzoek op een substantiële wijze bijgedragen tot het actualiseren van de restauratiestrategie die voor het Lam Gods zal worden gehanteerd.