8 oktober | 14.15 - 16.30 uur
Kunst en wetenschap: geen voor de hand liggende combinatie. In de muziek gaan beiden nochtans hand in hand, want de fysica van muziekinstrumenten en de achterliggende wiskunde vormen de basis van de muziek die we iedere dag horen.
Met een reeks live uitgevoerde experimenten onderzoeken we de ingrediënten die nodig zijn om een werkend blaasinstrument te maken. Wat hebben een trompet, een fluit, een orgel en een saxofoon met elkaar gemeen, en waarom klinken ze verschillend? Hoe ontstaan de verschillende noten? Werkt onze stem volgens eenzelfde principe? We demonstreren hoe geluid in een instrument ontstaat en vertellen over grondtonen, boventonen, natuurtonen en timbre. Het belang van boventonen in onze stem ontdekken we aan de hand van enkele spectaculaire demonstraties.
Na de pauze komt er meer aandacht voor de wiskundige achtergrond. Waarom zijn die instrumenten gemaakt zodat ze twaalf muzieknoten in een octaaf geven? En waarom krijgen 5 van die noten een zwarte toets toebedeeld op de piano? Zou tien noten niet veel logischer zijn: eentje voor iedere vinger? Vertrekkend uit de fysica van een snaar bouwen we de twaalf-tonige Pythagoreïsche toonladder, en ontdekken we haar logica én haar tekortkomingen. Waarom klinken sommige noten in die toonladder vals als je ze tegelijk speelt? En wat betekent dat trouwens, “vals”? De zoektocht naar een oplossing duurde honderden jaren, van de “middentoonstemming” uit de Barok tot de “welgetemperde stemming” met Bach als grote aanhanger. Hebben we in de hedendaagse muziek met de “gelijkzwevende stemming” een betere oplossing gevonden? Wiskundig is die oplossing in ieder geval erg elegant, maar de realiteit van de instrumentenfysica blijkt toch net iets complexer.
Joris Dirckx
Joris Dirckx studeerde Fysica en Didactiek. Na enkele omzwervingen als wetenschappelijk adviseur voor de overheid en audioloog in een ziekenhuis, is hij sinds meer dan 25 jaar professor aan de Universiteit Antwerpen, waar hij aan het hoofd staat van de onderzoeksgroep Biomedische Fysica. Sinds begin 2025 is hij op emeritaat, en zet hij deeltijds enkele cursussen en zijn onderzoek verder. Hij gaf algemene fysica aan studenten Farmacie en Biologie, en vakken i.v.m. microscopie, holografie en demonstraties voor didactiek aan studenten Fysica. Live demonstraties hebben altijd een belangrijke rol gespeeld in zijn lessen en in allerhande initiatieven voor wetenschapspopularisering zoals de Kinderuniversiteit, het jaarlijkse Wetenschapsfeest en opnames voor Universiteit van Vlaanderen. In zijn onderzoek legt hij zich toe op interdisciplinaire fysica, vaak in samenwerking met biologen en artsen. Met nieuwe optische meettechnieken en computermodellering doorgrondt hij de werking van biomechanische systemen en ontwikkelt hij nieuwe methoden voor diagnostiek.
Locatie
Campus Groenenborger, Campus Middelheim of Campus Drie Eiken
Inschrijven vanaf 21 september