"Vooral vrouwen blijven kwetsbaar voor eenzaamheid”
Sociologen brengen sociale leven van oudere Europeanen na pandemie in beeld
Tijdens de coronapandemie worstelden veel mensen met gevoelens van eenzaamheid. Een grootschalig onderzoek van UAntwerpen toont aan dat de covidperiode blijvende littekens naliet. “We zien dat de impact van de pandemie langer doorwerkt dan verwacht, vooral bij oudere vrouwen.”
De langlopende SHARE-studie (Survey of Health, Ageing, and Retirement in Europe) brengt de gezondheid, de socio-economische status en de sociale en familiale netwerken van 50-plussers in 27 Europese landen in kaart. In het kader van het BELSPO-project DistantButClose focusten onderzoekers van de Universiteit Antwerpen, de Universiteit Gent en de Erasmus Universiteit Rotterdam op de SHARE-data rond eenzaamheid bij meer dan 15 000 mensen van 65 jaar en ouder. De paper die ze schreven, verscheen in het tijdschrift European Journal of Ageing.
“We weten allemaal dat de pandemie tijdelijke schade aanrichtte op sociaal niveau”, vertelt Zeynep Zümer Batur, verbonden aan het Centrum voor Demografie, Familie en Gezondheid op UAntwerpen. “Maar uit ons onderzoek blijkt dat bij veel ouderen in Europa het eenzaamheidsgevoel bleef hangen.”
Beleid speelde een rol
De onderzoekers vergeleken de data uit 2019, net voor COVID-19 de wereld lamlegde, met de resultaten van bevragingen tijdens en na de pandemie. “De gevoelens van eenzaamheid namen sterk toe tijdens de latere fases van de pandemie”, legt Batur uit. “Ze keerden nadien niet meer terug naar het niveau van vóór corona. Zelfs wanneer de maatregelen verdwenen, bleef de sociale kwetsbaarheid bij ouderen verhoogd.”
Vrouwen bleken gevoeliger voor sociale beperkingen en rapporteerden een sterkere toename in eenzaamheid. (Photo by Kristina Tripkovic on Unsplash)
Opvallend is dat niet alleen individuele factoren, maar ook het beleid van landen een rol speelde. In landen met strengere coronamaatregelen voelden ouderen zich gemiddeld eenzamer. Toch blijkt die relatie niet rechtlijnig: eenzaamheid nam vooral toe bij matige beperkingen, en vlakte af of daalde zelfs licht bij de strengste lockdowns.
Duidelijke genderkloof
“Dat suggereert dat mensen zich deels aanpassen aan extreme situaties, of dat extra steunmaatregelen bij strenge lockdowns het effect verzachten,” aldus de sociologe. “Ons onderzoek bevestigt een duidelijke genderkloof. Bijna 40 procent van de oudere vrouwen rapporteerde gevoelens van eenzaamheid, tegenover ongeveer 24 procent van de mannen. De kloof met hun mannelijke leeftijdsgenoten werd tijdens de pandemie alleen maar groter. Vrouwen bleken gevoeliger voor sociale beperkingen en rapporteerden een sterkere toename in eenzaamheid, zeker bij strengere maatregelen.”
Volgens de onderzoekers spelen meerdere factoren daarin een rol. Oudere vrouwen leven vaker alleen, nemen vaker zorgtaken op zich en hechten gemiddeld meer belang aan sociale contacten buiten het gezin. Als die wegvallen, is de impact groter.
Hoe ouder, hoe groter het risico
Naast gender speelt ook leeftijd een belangrijke rol. Bij 80-plussers is het risico op eenzaamheid nog groter. De combinatie van gezondheidsproblemen, beperkte mobiliteit en kleinere sociale netwerken maakt hen extra kwetsbaar. Samenleven blijkt een sterke beschermende factor: ouderen met een partner of groter huishouden voelen zich aanzienlijk minder eenzaam.
De onderzoekers waarschuwen dat de sociale gevolgen van de pandemie niet vanzelf verdwijnen. “Eenzaamheid blijkt geen tijdelijk neveneffect, maar een structureel probleem dat versterkt werd door de crisis,” besluit Batur. “Wij pleiten voor gerichte maatregelen: investeringen in sociale netwerken, digitale inclusie en toegankelijke ontmoetingsplekken kunnen helpen.”