Neurodiversiteit in de praktijk: bouwen aan inclusief hoger onderwijs

(SIHO, z.d. a)

• Door een zwakke globale informatieverwerking moeite om:
  • nieuwe informatie te koppelen aan bestaande kennis en om samenhang in informatie te zien;
  • hoofd- en bijzaken te onderscheiden waardoor belangrijke aspecten van de les minder goed worden opgenomen;
  • theorie om te zetten naar nieuwe of praktische situaties; grote en langdurige opdrachten kunnen daardoor snel overweldigend aanvoelen;
  • duidelijk en gestructureerd antwoorden te formuleren; neiging om informatie te letterlijk te interpreteren zonder voldoende context.
    
• Door een sterke lokale informatieverwerking:
  • sterk analytisch en detailgericht werken, maar daardoor nemen taken vaak meer tijd in beslag en worden deadlines moeilijker gehaald.
  • sterke focus op details: bij het instuderen van de leerstof kan dit zorgen voor een verlies van de logische opbouw en de grote lijnen.
  • een goed geheugen voor feiten.
  • een sterk vermogen om zich in specifieke onderwerpen te verdiepen waardoor leerstof binnen het interessegebied relatief gezien vaak te veel aandacht krijgt.
• Een sterke gevoeligheid voor zintuiglijke prikkels, wat kan zorgen voor overprikkeling en concentratiemoeilijkheden. 
• Moeite om rechtstreeks vragen te stellen aan de docent of om een goede timing hiervoor correct aan te voelen. 
• Contact met medestudenten verloopt vaak moeizaam, wat o.a. bij groepswerken uitdagingen met zich meebrengt. 
• Moeite om een duidelijk overzicht van alle studieactiviteiten te krijgen met negatieve implicaties voor een efficiënt timemanagement en soms zelfs uitstelgedrag. 
• Abstracte concepten of theoretische toepassingen kunnen moeilijker zijn omwille van de letterlijke interpretatie van informatie. 
• Zelfteststrategieën zijn soms minder ontwikkeld. 
• Moeilijkheden bij het juist begrijpen van opdrachten / examenvragen en het inschatten van de precieze verwachtingen. 
• Groepstaken en presentaties zorgen meestal voor extra stress, zowel door de sociale samenwerking als door het spreken voor een groep. Ook mondelinge examens kunnen een extra stressfactor zijn. 
• Het aanpassen aan een nieuwe omgeving en nieuwe verwachtingen, zoals tijdens een stage, kan veel energie vragen. Dat geldt zowel voor de inhoudelijke taken als voor het omgaan met nieuwe collega’s en werkafspraken. 
• Reflecteren en een situatie bekijken vanuit verschillende perspectieven kan uitdagend zijn.
  

Volgens Baeyens en Jansen (2017) ervaren studenten met ADHD vooral in klassieke les- en evaluatievormen veel moeilijkheden zoals aandachts- en regulatieproblemen en inefficiënte studievaardigheden. Alternatieve evaluaties verminderen sommige moeilijkheden, maar aandacht blijft een uitdaging. Tijdens activerend onderwijs (zie ook ECHO-onderwijstips, rubriek ‘Activering’) ondervinden deze studenten doorgaans de minste functionerings- en participatieproblemen (Baeyens & Jansen, 2017; Jansen et al., 2017).

Specifieke uitdagingen voor studenten met ADHD zijn (SIHO, z.d. b):

• Moeite om tijdig aanwezig te zijn door impulsiviteit of moeilijkheden op vlak van timemanagement en planning.
• Concentratieproblemen en snelle afleiding door externe prikkels of eigen gedachten. Periodes van hyperfocus en sterke afleidbaarheid wisselen mekaar af.
• Door aandachtsproblemen moeite om de essentie van de les te vatten, wat vaak leidt tot onvolledige of onoverzichtelijke notities. Ook instructies worden niet altijd juist begrepen, onthouden of goed opgevolgd.
• Impulsiviteit kan zorgen voor ondoordachte reacties, waardoor een antwoord soms al wordt geformuleerd voordat de docent de vraag volledig heeft gesteld. Het kan ook moeilijk zijn om de beurt af te wachten of lang stil te zitten.
• Een duidelijk overzicht behouden van alle studieactiviteiten kan lastig zijn, net als het opstellen en opvolgen van een studieplanning.
• Het halen van deadlines wordt belemmerd door het stellen van foute prioriteiten en zwak timemanagement.
• Het verlies van studiemateriaal, wat bijvoorbeeld leidt tot extra tijdsdruk.
• Uitstelgedrag komt regelmatig voor doordat studenten met ADHD zich onvoldoende kunnen motiveren om te studeren.
• Moeite om hoofd- van bijzaken te onderscheiden en om de kern van de leerstof te begrijpen.
• Moeite om de aandacht langer vast te houden. Onderwerpen die aansluiten bij de eigen interesses of die nieuw lijken, krijgen vaak meer focus ten koste van de andere leerstof.
• Zelfteststrategieën zijn vaak minder goed ontwikkeld.
• Correct begrijpen van een opdracht of instructie kan moeilijk zijn doordat de opdracht impulsief gestart wordt of door de verhoogde gevoeligheid voor afleiding. Het is uitdagend om opdrachten en examens tijdig af te ronden en om goed gestructureerde antwoorden te formuleren.
• Bij grotere taken is het vaak lastig om het overzicht te bewaren, wat regelmatig leidt tot uitstelgedrag en het niet halen van deadlines.
• De transfer van theorie naar praktijk kan moeilijk verlopen.
• Instructies en feedback worden soms minder goed begrepen, zeker wanneer ze vaag geformuleerd zijn.

Zorg er voor dat studenten weten wat er verwacht wordt en hoe ze aan die verwachtingen kunnen voldoen. Hiermee voorkom je veel misverstanden en onbegrip.

• Eenduidig, transparant taalgebruik.
• Expliciet geformuleerde feedback: concreet geformuleerde leerpunten zorgen voor grotere leerkansen.
• Duidelijke afspraken over bv. deadlines, indienen van opdrachten, maar ook over bereikbaarheid van de docent voor vragen, enz.
• Duidelijke instructies bij evaluatie met expliciete verwachtingen. Het vooraf ter beschikking stellen van voorbeeldvragen met antwoordsleutel is hier een grote meerwaarde.
• Naast mondelinge instructies voor opdrachten is het zinvol om ook een schriftelijke versie te voorzien zodat studenten deze kunnen herlezen op een rustig moment.

Het inbouwen van voorspelbaarheid en structuur komt tegemoet aan de nood aan duidelijkheid m.b.t. de verwachtingen en geeft studenten een overzicht van alle studieactiviteiten. Dit helpt om een goede planning op te maken en efficiënt timemanagement te doen.  

• Voorspelbare lessen met een duidelijke structuur.
• Vooraf ter beschikking stellen van presentaties en een goed gestructureerde cursus waardoor studenten de lessen vlot en geconcentreerd mee kunnen volgen.
• Voorzien van een overzicht van alle opdrachten en studietaken, bv. via een studiewijzer. Bij uitgebreide opdrachten zijn tussentijdse deadlines zinvol, en vooral waardevol als ze gepaard gaan met een feedbackmoment.
• Het regelmatig leggen van de link tussen theorie en praktijk (o.a. als voorbereiding op praktijktoepassingen of stages) om tegemoet te komen aan de moeilijkheden die studenten hier zelf mee ervaren, en tegelijk aan te tonen welke verwachtingen hierrond bestaan. 
• Het meegeven van duidelijk geformuleerde leerdoelen en voorbeeldvragen geeft studenten inzicht in de verwachtingen op vlak van evaluatie.

Zorg voor een voorspelbare en prikkelarme/-bewuste onderwijsleeromgeving. Ze verlaagt de drempels zodat de student alle kansen krijgt om deel te nemen aan het onderwijs en diens capaciteiten kan tonen zonder extra energieverlies aan het omgaan met onduidelijkheid of overprikkeling.

Concreet kan je hierbij denken aan zaken zoals:

• Mogelijkheid tot keuze van plaats in het lokaal met minder storende prikkels.
• Gebruik van geluiddempende hulpmiddelen tijdens werkmomenten of oefeningen is een aanrader.
• Bij groepswerken (zie ook ECHO-onderwijstip ‘Wat maakt een groepsopdracht succesvol’, 2022) als docent zelf de groepen samenstellen. Vaak is het nuttig om een aantal rollen/taken mee te geven met een duidelijk omschreven invulling.

Toets regelmatig af of dingen lukken, of studenten mee zijn. Hiermee toon je jezelf betrokken en voelen de studenten zich gerespecteerd. Bovendien zorg je op die manier voor een onderwijsleeromgeving waar de student terecht kan met vragen en fouten mogen gemaakt worden. 

Het ter beschikking stellen van een lesopname (ECHO-onderwijstip, 2023) zorgt voor rust bij de studenten. Een ingesproken presentatie of een kennisclip kan een goed alternatief vormen. 

Via een interactieve manier van lesgeven en het gebruik van activerende werkvormen (zie ook ECHO-onderwijstips, rubriek ‘Activering’) kom je tegemoet aan de uitdaging van ADHD-studenten om langdurig de aandacht bij de les te behouden. 

Verwijs door naar een studiecoach wanneer de student ernstige problemen ondervindt met het opmaken van een goede studieplanning of het efficiënt organiseren van de studietijd. Deze coach kan de student helpen bij het aanleren van studietechnieken en heeft ook aandacht voor faalangst, uitstelgedrag en emotionele problemen.