Expo - Vroeg geboekt. 6 wiegendrukken, 6 getuigen van 500 jaar oude innovatie
Bijzondere Collecties ontvangt zes incunabelen
Het gebeurt lang niet elke dag: een anonieme schenking verdubbelt de collectie incunabelen Universiteit Antwerpen.
In de zomer van 2025 ontvangt het Departement Bibliotheek & Archief van de Universiteit Antwerpen een zeer bijzondere schenking. De bibliotheekcollectie wordt in één klap aangevuld met vijf incunabelen of ‘wiegendrukken’, werken die gedrukt zijn vóór het jaar 1501 en dus dateren uit de beginperiode van de Westerse boekdrukkunst. In november 2025 mochten we zelfs nog een zesde werk in ontvangst nemen.
Uitgezonderd het laatst verworven boek – dat in het Italiaans is gesteld – zijn de nieuwe aanwinsten in het Latijn gedrukt. Vijf werken zijn vervaardigd in Italië, meer bepaald in Venetië en Brescia, en één van de werken is gedrukt door Johannes van Westfalen in Leuven.
Benieuwd naar meer? Nog heel even geduld, we hebben nog wat tijd nodig om deze site helemaal af te werken.
Praktisch
- De fysieke expo loopt van 12 februari tot 18 april 2026 in de Universiteitsbibliotheek op de Stadscampus, vlak bij de algemene balie op het gelijkvloers.
Te bezichtigen tijdens de openingsuren van de bibliotheek. Alle boeken zijn gedigitaliseerd en kunnen op het digitaal platform van de Universiteitsbibliotheek worden bekeken. Alle links vind je hieronder. - Dit project werd gerealiseerd door medewerkers van Bijzondere Collecties en Publieksdiensten Stadscampus: Jolien Cuyvers, Jef De Ridder, Maartje De Wilde, Björn Rzoska, Victorine Van Mieghem, Jana Wabbes.
- Grote dank gaat uit naar de anonieme schenker, de meters en peters van de boeken (John Arblaster, Pierre Delsaerdt, Lisa Demets, Christian Laes, Sanne Mouha, Herman Van Goethem), en medewerkers van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience.
Ab Urbe Condita - Over de geschiedenis van Rome
Titus Livius, Ab Urbe Condita. Vertaald door Giovanni Boccaccio en met een traktaat van Leonardo Bruni over de Punische oorlogen. [of: Deche di Tito Livio vulgare historiate con uno certo tractato de Bello Punico]
Venetië: Giovanni Rosso in opdracht van Lucantonio Giunta, 11 februari 1493.
Universiteit Antwerpen, UB, Bijzondere Collecties: MAG-P 14.1084.
Klik hier om het volledige boek digitaal te doorbladeren.
Trotse peter: Christian Laes - Ontdek wat hij hierover vertelt.
"Titus Livius is de creator van hét verhaal van Rome, van de canon van Rome." (Christian Laes)
Rome werd niet alleen gebouwd op zeven heuvels, maar ook op mythen. De Romeinse geschiedschrijver Titus Livius (59 voor Chr. - 17 na Chr.) had bij het schrijven van zijn monumentale Ab Urbe Condita ('Sinds de stichting van de Stad') geen zuiver historisch relaas voor ogen, maar wel een literair verhaal over het glorieuze Romeinse volk, heersers van de Mare Nostrum. De Romeinen komen niet uit het niets, ze stammen af van de uit de Homerische sagen ontsnapte Trojaan Aeneas die naar Italië kwam. Zo gaat het verhaal verder tot aan de tweeling Romulus en Remus, die gezoogd werden door de wolvin en later Rome zouden stichten. Daarna komen de verhalen van de zeven koningen van Rome, van de oprichting van de republiek, de grote Punische oorlogen, de burgeroorlogen die via de opkomst en val van Julius Caesar zullen uitmonden in de alleenheerschappij van Augustus. Livius schreef het werk in opdracht van die laatste en was dus niet onpartijdig. De geschiedenis werd ondubbelzinnig ingezet als propaganda en vele verhalen die wij als vanzelfsprekend zijn gaan beschouwen, hebben pas bij Livius hun canonieke vorm gevonden. Livius' doel was om het gezag van Augustus te consolideren als de logische vervolmaking van de geschiedenis.
Jammer genoeg heeft hij zijn werk niet kunnen volbrengen. Livius schreef in totaal 142 boeken, die het verhaal vertellen tot het jaar 9 na Christus. Let wel, een 'boek' betekent hier niet hetzelfde als wat wij er vandaag onder begrijpen. Zo'n 'boek' is de hoeveelheid tekst die paste op een 'boekrol', waarop men in de Oudheid schreef, en komt overeen met een dertigtal pagina's. Waarschijnlijk was het doel om 150 boeken te schrijven, tot aan de dood van Augustus, maar daar is Livius niet aan toe gekomen. Bovendien is zijn Ab Urbe Condita slechts deels tot bij ons gekomen. Livius' werk werd ingedeeld in telkens verzamelingen van tien zulke boeken, wat men decades noemt. Enkel de boeken 1-10 en 21-45 (decades 1, 3, 4 en de helft van 5 dus) hebben de geschiedenis overleefd.
Het zijn deze boeken die je terugvindt in onze editie uit 1493. Deze werd gedrukt in Venetië door Zouane Vercellese (of Giovanni Rosso) in opdracht van Lucantonio Giunta, een van de vroegste vertegenwoordigers van de uitgeversdynastie met dezelfde naam die na verloop van tijd vestigingen had over heel Europa. Het was niet de eerste keer dat het werk van Livius gedrukt werd. Dit is al de vierde editie die verscheen in de korte periode dat de boekdrukkunst bestond – een bewijs van hoe populair en autoritair deze Romein was. Het boek is verzorgd gedrukt in twee kolommen van telkens 63 lijnen en bevat talrijke houtsneden als illustraties, waarvan sommigen reeds verschenen waren in de Malermibijbel van 1490 – en dat was ook een uitgave van Giunta. Een slim hergebruik van materialen om de kosten te drukken.
Het exemplaar dat nu bij de Bijzondere Collecties berust, is het enige van deze editie in België. Het is jammer genoeg niet volledig. Het boek telt 347 van de 382 folio’s - maar dit is toch voldoende om te beschikken over Livius’ volledige tekst. Enkel het voorwerk en het bijgevoegde werk over de Punische oorlog ontbreken.
Je zou me gerust een dag mogen opsluiten met dit boek. (Christian Laes)
Wist je dat?
Het werk is als enige van de zes geschonken wiegendrukken gesteld in de volkstaal, het Italiaans en niet in het Latijn. De vertaler zou niemand minder zijn geweest dan Giovanni Boccaccio, de humanist die de meesten vooral kennen als auteur van de Decamerone. Er is veel discussie over of de man nu werkelijk de vertaler is of niet, maar zeker is wel dat hij alvast niet het gehele werk heeft vertaald (er is immers geen enkele integrale vertaling van Livius van dezelfde hand gekend). Op basis van stilistische kenmerken komt de vierde decade nog het meest in aanmerking om door de Italiaan te zijn omgezet. Indien dat waar is, zou het ook een ander licht werpen op de intellectuele activiteiten van Boccaccio.
Meer lezen?
Lorenzo dell'Oso, 'Reopening a Question of Attribution: Programmatic Notes on Boccaccio and the Translation of Livy', in: Heliotropia: Forum for Boccaccio Research and Interpretation. 10:1-2 (2013), 1-16.