Studiereis Boekarest

Achttien studenten die gekozen hadden voor het profiel Cultureel Erfgoed binnen de masteropleiding geschiedenis trokken eind april, tezamen met hun twee begeleiders Julie De Groot en Ingrid Schepers, richting Boekarest om zich een week lang onder te dompelen in de wondere wereld van textiel als nationaal erfgoed. De bestemming van de studiereis is terug te leiden naar Tracks4Crafts, een Europees consortiumproject dat kennis van traditionele ambachten als hefboom gebruikt om Europees erfgoed een toekomstgerichte benadering te geven. Dit internationaal kennisnetwerk bracht Julie De Groot, onderzoekster en gastprofessor aan de universiteit van Antwerpen, meer bepaald bij Erfgoedstudies en het Centrum voor Stadsgeschiedenis, in contact met Ioana Corduneanu. Zij is de oprichtster van Semne Cusute (Geborduurde Motieven) dat onder haar bezielde leiding uitgroeide tot een beweging van meer dan 50.000 personen die zich engageren voor het behoud van traditionele borduurtechnieken én de historische betekenis van geborduurde symbolen. Tegelijkertijd slaagde Ioana Corduneanu erin het traditionele Roemeense hemd door UNESCO te laten erkennen als immaterieel erfgoed. Zonder overdrijving kan dus gesteld worden dat Ioana de drijvende kracht is achter de erkenning van het Roemeense hemd als cultureel erfgoed. Een betere gids om hun wegwijs te maken in belang, betekenis en impact van levend cultureel erfgoed hadden de leergierige studenten uit België zich niet kunnen wensen.

De ontdekkingstocht begon dinsdag 21 april volgens de methode die de geschiedkundige graag heeft: eerst inzicht krijgen in de context waarin een historisch verschijnsel tot stand komt om vervolgens in te zoomen op het historisch verschijnsel zelf, in dit geval het Roemeense platteland als context met het hemd en de naaitechnieken als focuspunt. De context kregen de studenten mee door de volgende musea te bezoeken: eerst het natuurhistorisch museum, vervolgens het dorpenmuseum (qua concept te vergelijken met Bokrijk) en tenslotte het volksmuseum. Natuur staat net zo centraal in het natuurhistorisch museum als in de historische textielproductie omdat de natuur niet alleen voor de textielvezel en de kleurstoffen zorgt, maar ook de geborduurde motieven inspireert. Die natuur staat in wisselwerking met het klimaat waarbij Roemenië grofweg drie klimaatzones heeft. De invloed van die drie klimaatzones op het dorpsleven kwam duidelijk tot uitdrukking in de verschillende bouwstijlen die het dorpenmuseum rijk was. Gewapend met deze kennis werd het bezoek aan het volksmuseum op woensdag 22 april dubbel zo interessant omdat de studenten op deze plek de link konden leggen tussen natuur, dorpsleven en de veelheid aan Roemeense klederdracht en borduursels.

Na de kennis kwam de praktijk. Een workshop begeleid door Ioana en twee van haar medewerksters, Gabriela Matei en Aura Bostan, zette de studenten aan het werk met naald en draad. Van hen leerden de studenten enkele Roemeense basissteken om het rafelen van textiel tegen te gaan. De dag werd afgesloten met een bezoek aan het kantoor van Semne Cusute. Hier konden de studenten de Roemeense stof voelen en het handwerk van nabij bestuderen. Ook was dit het moment waarop de studenten de vragen konden stellen die ze voorbereid hadden in functie van hun opdracht voor het college Cultureel erfgoed: spelers, uitdagingen en technieken. Die opdracht bestond erin om op een kritische manier te onderzoeken hoe textiel erfgoed bijdraagt aan gemeenschapsvorming vandaag en welke historische waarden en inzichten datzelfde erfgoed doorgeeft aan de generatie van morgen. Dankzij de studiereis kon dat onderzoek ingebed worden in een individueel internationaliseringstraject aangezien het voorbereidend werk van de studenten verrijkt werd met de Roemeensekennis en ervaring van Ioana, Gabriela en Aura.

Ook de volgende dag werd ruimte voorzien voor de studenten om hun gesprek met Ioana, Gabriela en Aura over textiel erfgoed verder te zetten. Dat gesprek vond plaats onder een blauwe hemel in een groene omgeving, met name in het park gelegen tegenover het parlementspaleis van Boekarest. Wie Roemenië zegt, kan immers niet rond de figuur van Nicolae Ceauşescu heen. Het parlementspaleis is één van zijn monumentale nalatenschappen en op donderdag 23 april stond een bezoek aan dat type erfgoed op het programma. Tot ons onverwacht genoegen was er in dit centrum van politieke macht plaats voor textiel erfgoed: acht etalagepoppen stelden de traditionele klederdracht tentoon. Het gebouw zelf riep gemengde gevoelens op. Het was een vreemde ervaring om rond te wandelen in een gebouw dat qua stijl en uitstraling de Belle Epoque opriep terwijl de eerste steen pas honderd jaar later werd gelegd (1984-1997).

Ioana ervaarde het bezoek als beklemmend aangezien het haar terugbracht naar haar communistische jeugd en de geleden verliezen onder een dictatuur. Een glimp van die dictatuur vingen we op in de namiddag tijdens het bezoek aan het stedelijk museum van Boekarest. In datzelfde museum maakten we ook kennis met de stichtingslegende van Boekarest waarin de herder Bucur, de schaking van zijn dochter en het huwelijk tussen dochter en redder een rol speelden. De menselijke sporen in deze legende zijn reeds lang uitgewist, maar de kerk waarin het huwelijk voltrokken werd, staat nog steeds overeind. We besloten onze gegidste wandeling door Boekarest te eindigen met een bezoek aan dit charmant kerkje. Dit resulteerde in een onvoorziene ontmoeting met een sympathieke monnik die ons informeerde over het wel en wee van zijn klooster en de archeologische restanten die nabij het klooster gevonden waren. Die archeologische plek was zo idyllisch dat Ioana spontaan de mogelijkheid zag om textiel en religieus erfgoed samen te brengen door de monnik voor te stellen een naaiworkshop op die plaats te organiseren.

Het ervaren van nieuwe plaatsen en onverwachte ontmoetingen kan symbool staan voor de meerwaarde van de studiereis voor de studenten omdat het een stroom van creativiteit genereert die aanzet om nieuwe kennispaden in te slaan of bestaande paden te verrijken. In het kader van hun opdracht hadden de studenten al onderzoek gedaan naar textiel als Roemeens erfgoed. Dat onderzoek kwam pas echt tot leven door het enthousiasme en de kennis van Ioana, Gabriela en Aura: enerzijds waren er de expertise van onze gidsen en de musea die de kennis van de studenten over het belang en betekenis van immaterieel erfgoed als venster op identiteit- en gemeenschapsvorming opentrokken, anderzijds was er de unieke kans om het Roemeense erfgoed zelf te beleven door met naald en draad aan de slag te gaan. Dit alles omkranst door een omgeving die nog gevangen zit in de recente omslag van communisme naar kapitalisme waardoor vervallen gebouwen, gigantische woonblokken, schreeuwerige reclameborden en hippe eetgelegenheden elk hun plekje opeisen in het straatbeeld van Boekarest.