Controverse in de les: hoe ga je ermee om?

I.s.m. Fadima Aroua en Edith Piqueray, Team Diversiteit en Inclusie UAntwerpen

Als docent in het hoger onderwijs krijg je onvermijdelijk te maken met situaties waarin spanningen ontstaan. Een student maakt een vrouwonvriendelijke of racistische opmerking. Een student weigert deel te nemen aan een minuut stilte na een aanslag. Of er ontspint zich onverwacht een felle discussie over oorlog, kolonisatie of geloof.

Op zulke momenten verandert de sfeer in de les. Emoties lopen op, studenten reageren fel of trekken zich net terug. Als docent sta je dan voor een keuze: grijp je in, trek je een grens, neem je de tijd om emoties te laten zakken of begeleid je het gesprek? De vraag is niet alleen óf je reageert, maar vooral hoe je dat doet zonder het leerproces uit het oog te verliezen.

Dergelijke situaties worden ook wel H(eated), O(ffensive) en T(ense) moments, of kortweg hot moments genoemd. Het gaat om emotioneel geladen momenten die ontregelend kunnen zijn, maar tegelijk onvermijdelijk zijn in het hoger onderwijs, waar een diverse studentenpopulatie samenkomt en maatschappelijke spanningen ook de lespraktijk binnenkomen.

Deze onderwijstip biedt concrete handvatten om hot moments professioneel, veilig en leergericht te begeleiden, binnen een kader van actief pluralistisch en diversiteitsresponsief onderwijs.

Wat zijn hot moments?

Hot moments zijn momenten in de les waarin uitspraken, gebeurtenissen of thema's sterke emotionele en inhoudelijke reacties oproepen bij studenten en soms ook bij jou als docent. Emoties lopen plots op en de leeromgeving komt onder spanning te staan.

Hot moments kunnen ontstaan rond gevoelige thema’s in het curriculum, zoals kolonisatie, klimaat, gender of religie. In die gevallen zijn ze vaak enigszins voorspelbaar, waardoor je vooraf kan anticiperen op mogelijke spanningen in de groep of in de inhoud.

Ze kunnen ook onverwacht ontstaan, bijvoorbeeld door een uitspraak van een student die blijft nazinderen of door maatschappelijke gebeurtenissen die de lespraktijk binnenkomen, zoals een geopolitiek conflict. In zulke situaties botsen vaak waarden, wereldbeelden of interpretaties. Wanneer nuance wegvalt of gevoelens van onrecht sterk aanwezig zijn, kan het gesprek snel polariseren.

Situaties uit de lespraktijk

Niet elk onderwerp vraagt dezelfde aanpak

Niet elk hot moment vraagt dezelfde reactie. Om zulke situaties beter te begrijpen, maken Hess en McAvoy (2014) een onderscheid tussen:

• empirische of feitelijke thema’s, zoals evolutieleer, vaccins of historische gebeurtenissen;
• maatschappelijke en normatieve thema’s, zoals LGBTQIA+-rechten of milieukwesties.

Sommige thema’s kennen een breed gedragen wetenschappelijke of maatschappelijke consensus, terwijl andere open blijven voor debat. Veel onderwerpen bevinden zich tussen beide.

Dit onderscheid helpt je om te bepalen welke rol je als docent opneemt: kennis verduidelijken, ruimte geven aan verschillende perspectieven of het gesprek actief begeleiden.

Uitdagingen voor jou als docent

Hot moments roepen bij veel docenten handelingsverlegenheid op. Ze raken tegelijk aan inhoud, emoties en groepsdynamiek. Daardoor twijfel je soms of je moet ingrijpen, het gesprek moet openen of een uitspraak beter laat passeren, uit bezorgdheid om studenten niet te kwetsen of de controle over de les te verliezen.

Toch zijn hot moments onvermijdelijk in het hoger onderwijs. Wanneer je ze zorgvuldig begeleidt, kunnen ze uitgroeien tot waardevolle leermomenten waarin studenten leren omgaan met verschil, spanning en multiperspectiviteit (Warren, 2006).

Controverse versus polarisatie

Niet elke felle discussie is problematisch. Daarom is het belangrijk een onderscheid te maken tussen controverse en polarisatie.

Een controverse is een verhitte discussie over een maatschappelijk omstreden thema. Zulke gesprekken kunnen net waardevolle leerkansen bieden. Studenten leren hun standpunt onderbouwen, omgaan met meningsverschillen en luisteren naar uiteenlopende perspectieven. Dat past binnen actief pluralistisch onderwijs, zolang het gesprek respectvol blijft.

Polarisatie gaat een stap verder dan een scherp meningsverschil. Er ontstaat een wij-zij-dynamiek, stereotypen nemen de overhand, er wordt niet langer naar elkaar geluisterd en standpunten verharden.

Voor jou als docent betekent dit een ander handelingsperspectief. Een controverse kan je begeleiden als onderdeel van het leerproces. Bij dreigende polarisatie is het belangrijk om spanningen expliciet te benoemen, confronterende uitspraken niet te negeren en zo nodig duidelijke grenzen te stellen.

Hoewel studenten en docenten samen de leeromgeving vormgeven, blijf jij als docent verantwoordelijk voor het begeleiden van het gesprek. Jij bepaalt wanneer er ruimte is voor uitwisseling, wanneer begrenzen nodig is en wanneer de-escalatie voorrang krijgt.

Kort samengevat: controverse kan een krachtig leermoment zijn, maar polarisatie vraagt om actieve begrenzing of de-escalatie.

Waarom ingrijpen belangrijk is

Niet reageren heeft gevolgen

Niet reageren lijkt soms de veiligste keuze, maar het beïnvloedt de leeromgeving. Wanneer een docent niet ingrijpt, kunnen studenten de indruk krijgen dat kwetsende uitspraken worden getolereerd of zelfs impliciet worden goedgekeurd. Het blijft immers stil, waardoor de grens niet expliciet wordt gemaakt:

“De docent zei er niets van, dus die uitspraak was blijkbaar oké.”

Daarnaast kunnen studenten die zich aangesproken voelen zich onveilig voelen of mentaal afhaken. Emoties lopen verder op, waardoor concentratie en het leerproces worden verstoord. Op termijn kan dit ook het leervermogen beïnvloeden, omdat studenten minder kansen krijgen om constructief met conflict om te gaan.

Ingrijpen creëert leerkansen

Wanneer je wél reageert en het moment goed begeleidt, kan een hot moment uitgroeien tot een waardevol leermoment. Studenten leren dat meningsverschillen normaal zijn, maar dat het belangrijk is om stil te staan bij eigen aannames en mogelijke vooroordelen. Ze oefenen kritisch denken, het verkennen van verschillende perspectieven en het omgaan met multiperspectiviteit.

Zo wordt de lesruimte een plek waar uitdagende thema’s bespreekbaar blijven, binnen duidelijke afspraken over respectvolle interactie en constructieve communicatie volgens de normen van de instelling.

Op die manier werk je ook aan bredere leerdoelen van het hoger onderwijs, zoals open-minded zijn, kritisch denken, bewust omgaan met eigen perspectieven en geëngageerd handelen.

Voorbereiding op een hot moment

Hot moments ontstaan vaak onverwacht, maar een goede voorbereiding helpt je om er rustiger en doelgerichter mee om te gaan:

Ken jezelf

Sta stil bij je eigen triggers en vooroordelen. Welke thema’s of uitspraken roepen bij jou sterke emoties op? Door vooraf na te denken over hoe je kan reageren in gespannen situaties, verklein je het verrassingseffect wanneer een hot moment zich voordoet. Studenten ervaren meer veiligheid wanneer jij als docent rust en overzicht bewaart in de situatie.

Creëer een veilige leeromgeving

Maak duidelijke omgangsafspraken waarin ook ruimte is voor ongemak en verschil. Houd daarbij rekening met groepsdynamieken en maatschappelijke spanningen die invloed kunnen hebben op de interactie in de groep. Zie ook ECHO-onderwijstip ‘Diversiteitsensitief lesgeven’ (2022).

Anticipeer op gevoelige thema’s

Wanneer je weet dat een onderwerp gevoelig kan liggen, kan je studenten hierop voorbereiden:

“In de volgende les bespreken we X, dit kan gevoelig liggen.”

Koppel zulke gesprekken expliciet aan leerdoelen, zodat studenten begrijpen waarom het onderwerp aan bod komt en wat er inhoudelijk van hen verwacht wordt.

Een goede voorbereiding voorkomt niet elk hot moment, maar vergroot wel je handelingsruimte wanneer het zich voordoet.

Omgaan met een hot moment

Bij een hot moment is er geen standaardaanpak. De juiste interventie hangt af van de aard van de uitspraak, de emotionele lading in de groep en de ruimte om het gesprek veilig verder te zetten. In grote lijnen heb je als docent drie opties: begrenzen, emoties laten zakken of het gesprek begeleiden.

Dreigende polarisatie? De-escalerende gamechangers

Wanneer gesprekken verharden, kan je actief proberen om polarisatie te doorbreken of af te zwakken. Brandsma (2019) beschrijft daarvoor verschillende ‘gamechangers’ die je als docent kan inzetten.

• Richt je niet uitsluitend op de luidste stemmen of sterk gepolariseerde posities, maar ook op studenten die nog nuance proberen aan te brengen:

“Is er iemand die hier een genuanceerder standpunt over heeft?”

• Vermijd de focus op het overtuigen van uitersten. Zoek eerder aansluiting bij de middengroep, waar vaak nog bereidheid bestaat om te luisteren en te verkennen:

“Is er iemand die hier iets aan wil toevoegen vanuit een ander perspectief?”

• Verleg het gesprek van de conflictvraag naar de onderliggende kwestie.

Niet: “Moet Zwarte Piet kunnen?”

maar bijvoorbeeld:

“Hoe kunnen we omgaan met verschillende gevoeligheden in de samenleving?”

• Werk bewust aan de toon van het gesprek. Beweeg van stelligheid naar nieuwsgierigheid door open vragen te stellen, actief te luisteren en ruimte te laten voor verkenning in plaats van snelle oordelen.

Welke rol neem je als docent op?

Welke interventie je als docent kiest, hangt af van het type onderwerp en van de vraag of er al dan niet een breed gedragen antwoord bestaat.

Open kwesties

Bij thema’s zonder eenduidig antwoord, waar in de samenleving nog een levendig debat over bestaat, zoals geopolitieke of ethische kwesties, neem je in eerste instantie de rol van onpartijdige gespreksleider op.

Je stimuleert het gesprek in plaats van het debat en moedigt studenten aan om verschillende perspectieven te verkennen. Daarbij kan je terugvallen op de principes van de strategie Gesprek begeleiden.

Kwesties met gevestigde antwoorden

Bij thema’s waar wetenschappelijke consensus bestaat, zoals evolutietheorie of neurobiologie, kan je niet neutraal blijven over de inhoud. Je kan ruimte laten voor vragen, emoties of overtuigingen, maar je kan geen compromis sluiten over de geldigheid van de leerinhoud.

Het is dan belangrijk om de totstandkoming van die kennis uit te leggen met zorgvuldige taal (bijvoorbeeld “begrijpen” in plaats van “geloven”). Tegelijk erken je dat studenten verschillende betekeniskaders kunnen hanteren, maar je bewaakt wel duidelijk de inhoudelijke grens:

“Deze wetenschappelijke kennis maakt deel uit van het curriculum. Je hoeft dit niet te aanvaarden, maar je moet ze wel begrijpen en kunnen uitleggen.”

Wanneer dit spanningen oproept bij studenten, kan je die erkennen en indien nodig tijdelijk verlagen via de strategie Emoties laten zakken. Pols nadien eventueel bij betrokken studenten hoe het gaat en verwijs waar nodig door naar ondersteuningskanalen binnen de instelling, zoals vertrouwenspersonen of studentenvoorzieningen.

Nazorg voor jou als docent

Hot moments kunnen ook voor docenten emotioneel belastend zijn. Daarom is nazorg een belangrijk onderdeel van professioneel handelen.

Het is zinvol om moeilijke situaties te bespreken met collega-docenten, ombudspersonen of andere medewerkers die kunnen meedenken over mogelijke aanpakken en alternatieven voor de toekomst.

Daarnaast bieden veel instellingen psychosociale opvangkanalen die ondersteuning kunnen geven wanneer een situatie blijft nazinderen. Deze diensten werken vertrouwelijk en kunnen, indien nodig, ook doorverwijzen naar verdere hulp.

Hot moments zijn onvermijdelijk in het hoger onderwijs. De manier waarop je ermee omgaat, bepaalt of ze ontsporen of net uitgroeien tot betekenisvolle leermomenten in een veilige en inclusieve leeromgeving.

​Read this tip in English​